Sztuka. Ilustrowany przewodnik

Są książki, które się czyta. Są też takie, które się nosi – jak relikwiarz, jak też takie przed którymi stajemy zaniemówieni – wielowielością, która próbuje zamknąć w całość wszech-i-wobec doświadczenia wizualne ludzkości między dwiema okładkami. Sztuka. Ilustrowany przewodnik należy do tej nadobnej trzeciej kategorii. To nie jest lektura – to obiekt niepospolity. Monument, ambicja, gest oświeceniowy wykonany w epoce post-post-wszystkiego.

Już sama struktura książki zdradza jej program ideowy. Chronologiczny pochód przez dzieje sztuki – od paleolitycznych znaków na ścianach jaskiń po konceptualne gesty XXI wieku – działa jak wielka narracja, której dziś rzadko ktoś ma odwagę bronić. A jednak Graham-Dixon i jego zespół robią to bez ironii. Ten „timeline” nie jest neutralny: to opowieść o ciągłości, o napięciach, o powrotach i zerwaniach.

Największą siłą tej wszechksiażki są fragmenty zatytułowane Look Closer – w polskim wydaniu Z bliska. To właśnie tam książka przestaje być subiektywnym atlasem wyborów, a zaczyna być narzędziem widzenia. Analizy detalu, faktury farby, gestu dłoni artysty czy pozornie marginalnego symbolu przypominają, że historia sztuki nie zaczyna się od daty i nazwiska, lecz od spojrzenia. W tych fragmentach pobrzmiewa duch Panofsky’ego, ale i zdrowy, niemal warsztatowy realizm: najpierw zobacz, potem interpretuj.

Warto też docenić konsekwentną kontekstualizację. Graham-Dixon unika encyklopedycznego odrętwienia, w którym dzieła wiszą w próżni jak preparaty w formalinie. Tu sztuka ma przyczynę, ma tło, ma temperaturę epoki. Religia, polityka, ekonomia i technologia nie są dodatkiem, lecz częścią obrazu. Dzięki temu nawet dobrze znane arcydzieła odzyskują ciężar – nie jako ikony, lecz jako odpowiedzi na konkretne historyczne napięcia.

Najpoważniejszy problem leży jednak głębiej – w samej ambicji całości. Eurocentryzm, nawet jeśli łagodzony dobrymi intencjami, pozostaje faktem. Sztuka Afryki, Azji czy obu Ameryk jest obecna, lecz wciąż traktowana jak aneks do „głównej” narracji Zachodu. Proporcje mówią same za siebie. To nie grzech śmiertelny, ale wyraźny ślad paradygmatu, który – choć krytykowany – nadal organizuje nasze myślenie o historii sztuki.

Drugi cień to nieuchronny encyklopedyczny skrót. Wielcy artyści, całe nurty, bywają tu zamykani w jednym akapicie i miniaturowej reprodukcji i opisie, gdzie miniaturowość tekstu i obrazu nie jest li tylko hasłem a wręcz wyzwaniem dla oczu. Dla specjalistów to momentami bolesne, niemal obsceniczne uproszczenie. Ale trzeba powiedzieć to jasno: nie jest to książka do pogłębionych badań monograficznych. To mapa, nie eksploracja terenu. Problem zaczyna się dopiero wtedy, gdy mapa udaje, że jest krajobrazem.

A jednak – mimo tych zastrzeżeń – Sztuka. Przewodnik ilustrowany pozostaje pozycją nieodzowną wobec braku innych opracowań o porównywalnej skali i ambicji syntetycznej. Nie dlatego, że jest bezbłędna, lecz dlatego, że jest odważna w swojej totalności. W czasach fragmentaryzacji wiedzy, algorytmicznego skakania po obrazach i narracyjnej nieufności(!) wobec „wielkich opowieści”, ten tom przypomina, że sztuka wciąż może być intensyfikatorem wrażliwości – widzianym-niewygodnym, wręcz wypartym, zmiękczeniem brutalności faktów, nie po to, by je unieważnić, lecz by uczynić je donośniejszymi – by po wielowątkowości lektury książki rozczytać sztukę na nowo w jej niepokoju. Bo jeśli na końcu nie ma ryzyka, to wcześniej byłaby tylko dekoracja.

Na sto punktów wśród książek biblioteki schowanej pod 17 schodkiem – 73 punkty.

vk

_____

Sztuka. Ilustrowany przewodnik
Autor: Andrew Graham-Dixon
Tytuł: Sztuka. Ilustrowany przewodnik
Przekład: Anna Cichowicz
Tytuł oryginału: Art. The Definitive Visual Guide
Liczba stron: 612
Rok wydania: 2025
Wydwnictwo Arkady
www.arkady.eu